Op de avond van 22 mei 2021 is de vulkaan Nyiragongo uitgebarsten zonder de inwoners van Goma de tijd te geven om te begrijpen wat er gebeurde. Minder dan 40 minuten verstreken tussen de eerste abnormale aardbevingen en de verschijning van de lavastromen, volgens onderzoek van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika.
Deze snelheid, ongebruikelijk zelfs voor een zo goed gemonitorde vulkaan, roept een fundamentele vraag op over het vermogen van waarschuwingssystemen om een stad met meer dan een miljoen inwoners te beschermen.
Ook interessant : Begrijp de betekenis van de waarschuwingslampjes op het dashboard van de Xsara Picasso
Nyiragongo: een magma opgeslagen op geringe diepte die de situatie verandert
De meeste artikelen over Nyiragongo herinneren aan zijn ligging in het oost-afrikaanse Rift en de uitzonderlijke vloeibaarheid van zijn lava. Deze elementen zijn al tientallen jaren bekend. Wat minder bekend is, is het precieze mechanisme dat de uitbarsting van 2021 heeft veroorzaakt.
Een studie gepubliceerd in 2025 in het Journal of Volcanology and Geothermal Research beschrijft een stressverandering van ongeveer 10,5 MPa als directe factor voor de uitbarsting. Concreet hebben onderzoekers een significante toename van de b-sismische waarden (een indicator van micro-scheuren veroorzaakt door de opkomst van magma) waargenomen, gevolgd door een scherpe daling net voor en tijdens de uitbarsting.
Ook interessant : De rol van insecten in huis: bondgenoten of plaag?
Dit scenario weerspiegelt een snelle overgang van de accumulatie van mechanische spanningen naar hun plotselinge vrijgave. Het magma was al opgeslagen op zeer geringe diepte, wat de bijna totale afwezigheid van klassieke voortekens verklaart. Voor seismologen maakt dit type configuratie de voorspelling extreem moeilijk, omdat traditionele modellen gebaseerd zijn op weken of zelfs maanden van detecteerbare anomalieën.
De ervaringen ter plaatse verschillen hierover: sommige lokale vulkanologen beweren zwakke signalen te hebben opgemerkt in de dagen voorafgaand, terwijl anderen van mening zijn dat de beschikbare gegevens geen conclusie over een op handen zijnde uitbarsting mogelijk maakten. Deze onzekerheid voedt een wetenschappelijk debat dat veel verder gaat dan de zaak van Nyiragongo.
Vulkanologisch Observatorium van Goma: toezicht onder druk
Om de uitbarsting van de vulkaan Nyiragongo in Congo te begrijpen, moet ook worden gekeken naar de omstandigheden waaronder het Vulkanologisch Observatorium van Goma (OVG) op het moment van de feiten werkte.
Het OVG leed aan chronische onderfinanciering vóór de uitbarsting van 2021. Verschillende van zijn seismische stations waren buiten werking, wegens gebrek aan onderhoud of reserveonderdelen. De veiligheidscontext in Noord-Kivu, gekenmerkt door de aanwezigheid van gewapende groepen in de gebieden nabij de vulkaan, bemoeilijkte ook de toegang tot veldapparatuur.
De Wereldbank had een deel van de bewakingsstations gefinancierd. Na de uitbarsting van 2002 had het observatorium een hernieuwde internationale aandacht gekregen, maar deze steun was in de loop der jaren geleidelijk afgenomen. In 2021 werkte het observatorium met middelen die ver onder de noodzakelijke normen lagen voor een vulkaan van deze gevaren.
Dit tekort aan toezicht had directe gevolgen voor de waarschuwingsketen. De cascade van storingen, gedocumenteerd door verschillende media na de ramp, toont aan dat het probleem niet alleen technisch maar ook institutioneel was, gerelateerd aan de spanningen tussen de centrale regering van de DRC, de provinciale autoriteiten en internationale partners.
Impact van de uitbarsting op de bevolking van Goma en Noord-Kivu
De lavastroom stroomde naar het noordoosten van Goma en verwoestte daarbij woningen, schoolinfrastructuur en het belangrijkste waterreservoir van de stad. De cijfers gerapporteerd door UNICEF geven een idee van de omvang van de schade:
- Meer dan 3.500 huizen verwoest, evenals 7 scholen en 4 gezondheidscentra, volgens de terreinbeoordeling die de dag na de uitbarsting werd uitgevoerd.
- Ongeveer 234.000 mensen ontheemd in de daaropvolgende dagen, voornamelijk naar Sake, Minova en Rutshuru, ten oosten van Goma.
- Bijna 200.000 mensen zonder toegang tot drinkwater, in een stad die al verzwakt was door terugkerende epidemieën (cholera, mazelen).
De massale verplaatsing van de bevolking kwam bovenop een reeds bestaande humanitaire crisis. Noord-Kivu herbergde al honderden duizenden interne ontheemden als gevolg van het gewapende conflict. De uitbarsting verergerde de druk op overvolle opvanglocaties en gezondheidsdiensten die op het randje van de afgrond stonden.
UNICEF heeft zijn snelle responssysteem in Sake ingezet om noodartikelen (emmers, jerrycans, hygiëneproducten, drinkwater) te distribueren. De humanitaire respons was snel, maar bracht de afhankelijkheid van Goma aan het licht van internationale hulp voor zo fundamentele behoeften als toegang tot water.
Getuigenissen en communicatiecrisis na de uitbarsting van Nyiragongo
Verschillende getuigenissen verzameld na de uitbarsting beschrijven een gemeenschappelijk tafereel: gezinnen die midden in de nacht worden wakker gemaakt door rode gloed en beving, zonder officiële evacuatie-instructies. JRS (Jesuit Refugee Service) heeft de moeilijkheden gedocumenteerd waarmee gezinnen in de daaropvolgende dagen werden geconfronteerd, tussen verlies van huisvesting, scheiding van dierbaren en totale afwezigheid van houvast.
De communicatie tussen het OVG, de lokale autoriteiten en de bevolking is onderhevig geweest aan zware kritiek. De vroege waarschuwingskanalen, waar ze bestonden, functioneerden niet gecoördineerd. Sommige inwoners vernam de uitbarsting via sociale media of door simpelweg naar de lucht te kijken, niet via een officieel bericht.
Dit gebrek aan communicatie is niet specifiek voor 2021. Tijdens de uitbarsting van 2002, die een deel van het stadscentrum van Goma had verwoest, waren soortgelijke tekortkomingen vastgesteld. De beschikbare gegevens laten niet concluderen dat er tussen de twee gebeurtenissen op dit specifieke vlak significante structurele vooruitgang is geboekt.
Vulkanisch risico in Goma: een bedreiging die actief blijft
De Nyiragongo heeft voortdurend een lavameer in zijn krater, een van de weinige ter wereld, samen met die van Erta Ale in Ethiopië en Erebus in Antarctica. Dit lavameer is een indicator van continue magmatische toevoer, wat betekent dat het risico op een nieuwe uitbarsting niet hypothetisch maar structureel is.
De directe nabijheid van Goma, waarvan de verstedelijking zich in de loop der jaren naar de flanken van de vulkaan heeft uitgebreid, vergroot de kwetsbaarheid. In tegenstelling tot andere gevaarlijke vulkanen die zich in dunbevolkte gebieden bevinden, bedreigt de Nyiragongo rechtstreeks een dichtbevolkte agglomeratie, in een context van gewapend conflict die de evacuatiemogelijkheden beperkt.
De gegevens van de studie uit 2025 over magmatische opslag op geringe diepte versterken een conclusie: de Nyiragongo kan uitbarsten met zeer weinig voortekens. Zolang het observatorium niet beschikt over een dicht netwerk van monitoring, duurzaam gefinancierd en onafhankelijk van veiligheidsrisico’s, zal de bevolking van Goma blootgesteld blijven aan een risico dat de wetenschap kan beschrijven maar nog niet betrouwbaar kan anticiperen.